قلب در منظومهٔ حکمت اسلامی: بررسی انتقادی انسان‌شناسی فلسفی

فلسفه اسلامی در انسان‌شناسی سهم چشمگیری دارد، اما در تحلیل حقیقت «قلب معنوی» با خلأ جدی روبه‌روست. در طرح عقل‌محور، هویت انسان بر عقل نظری بنا شده و سایر قوا در خدمت آن قرار می‌گیرند؛ بدین‌سان قلب بیشتر به‌عنوان عضو طبیعی دیده می‌شود تا مرکز عشق، ایمان و شهود. پژوهش حاضر در دو فصل سامان می‌یابد: فصل نخست به بررسی جایگاه قلب در علم‌النفس فلسفی اختصاص دارد، زیرا این بخش مستقیماً به شناخت نفس انسانی می‌پردازد و باید روشن کند که قلب معنوی چه حقیقتی دارد و در کدام مرتبه از نفس مطرح می‌شود. فصل دوم بر استقراء و طبقه‌بندی آرای فلاسفه در منظومه حکمت متمرکز است تا نشان دهد آنان قلب را چگونه وصف کرده‌اند: آیا تنها به قلب صنوبری طبیعی بسنده کرده‌اند یا ساحات و مراتب دیگری نیز برای قلب انسانی ترسیم نموده‌اند. این رویکرد انتقادی می‌کوشد از پراکندگی آرای فلاسفه به انسجام برسد و کارکردهای قلب انسانی را در ابعاد مختلف روشن سازد. هدف نهایی، آشکار کردن کاستی انسان‌شناسی فلسفه اسلامی در تبیین قلب معنوی و گشودن افق‌های تازه برای فهم انسان است؛ افقی که قلب را نه صرفاً اندام طبیعی، بلکه مهبط عشق، میل، نفرت و ایمان می‌بیند و جایگاه آن را در کنار عقل بازتعریف می‌کند.